Fæðuofnæmi

Fæðuofnæmi kemur fram þegar ónæmiskerfi líkamans hafnar ákveðnum mat og bregst við með því að valda ofnæmiseinkennum. Það kallast fæðuofnæmi þegar líkaminn myndar mótefni gegn ákveðnum efnasamböndum í fæðunni, svo sem gegn mjólkurpróteinum. Einkenni fæðuofnæmis geta komið í ljós allt frá nokkrum mínútum og allt að 2-3 klukkustundum eftir að fæðunnar er neytt.

Þegar fólki verður illt af mat er það í fæstum tilfellum vegna fæðuofnæmis eða fæðuóþols. Tímabil koma þegar meltingarfærin eru viðkvæmari en ella fyrir efnainnihaldi fæðunnar. Viðbrögð líkamans verða þá oft þemba, ógleði eða niðurgangur, en sjaldnast er þetta vegna ofnæmisviðbragða.

Hvað er fæðuóþol?

Fæðuóþol er samheiti yfir ofnæmislík einkenni sem ekki finnst orsök fyrir en talin eru tengjast fæðunni. Fólk með óþol hefur einkenni fæðuofnæmis en blóðpróf og önnur próf sýna ekki að líkaminn hafi myndað mótefni gegn viðkomandi fæðu. Það er ljóst að oft er erfitt að greina á milli fæðuóþols og fæðuofnæmis og áður en ráðist er í umfangsmiklar rannsóknir eða fæðuþolsprófanir er ráðlegt að útiloka aðrar hugsanlegar orsakir. Ekki er rétt að breyta mataræði eða útiloka vissa fæðuflokka nema í samráði við lækni

Einkenni

Helstu einkenni fæðuofnæmis eða fæðuóþols eru frá meltingarvegi, svo sem uppköst eða niðurgangur. Þetta á einkum við um yngri börn. Kláði og útbrot í munni og koki gerir stöku sinnum vart við sig. Ýmsir telja að barnaexem versni við neyslu vissra fæðutegunda. Hiti og hitaútbrot, til dæmis í andliti eru oft rakin til ofnæmis fyrir skeldýrum. Astmalík einkenni og einkenni sem koma fram í nefi og augum, lík frjóofnæmi, geta komið fyrir, einkum hjá börnum og tengjast stundum óþoli eða ofnæmi fyrir einstökum fæðutegundum. Sumar rannsóknir hafa einnig sýnt samband milli mígrenis og fæðuofnæmis eða óþols.

  • Kláði eða þroti í vörum, tungu og hálsi strax eftir neyslu matar
  • Útbrot eða ofsakláði í húð
  • Magaverkir, uppköst eða niðurgangur
  • Bólgur í vörum, andliti eða hálsi
  • Mæði, öndunarerfiðleikar og astmalík einkenni
  • Alvarleg ofnæmisviðbrögð: blóðþrýstingsfall, meðvitundarleysi, lífshættulegt ástand.

Greining

Greining fæðuofnæmis byggist fyrst og fremst á sögu um ofnæmisviðbrögð. Til eru próf til að kanna hvort um fæðuofnæmi er að ræða en þau eru flest óáreiðanleg. Með blóðprófum eða svokölluðum "prick-test"-prófum er yfirleitt hægt að finna þau mótefni sem líkaminn hefur myndað. Þannig má finna þær fæðutegundir sem einstaklingurinn gæti haft ofnæmi fyrir. Til að vera fullviss um að fæðuofnæmi sé orsökin þarf þó oftast að gera tilraunir með mataræði eða prófa viðkomandi fæðutegund á sjúklingnum.

Hvað er til ráða?

Eina ráðið sem dugar er að forðast algjörlega þær fæðutegundir sem sannanlega valda ofnæmi. Örugg greining á fæðuofnæmi verður þó að liggja fyrir áður en fólk útilokar einstakar fæðutegundir úr mataræði sínu. Því miður er ekki til nein lyfjameðferð við fæðuofnæmi. Hafir þú fengið hastarleg og jafnvel lífshættuleg ofnæmisviðbrögð vegna fæðuofnæmis getur læknir ráðlagt þér að hafa ávallt með þér adrenalín-sprautu, sem notuð er í bráðatilfellum. Slíkt er þó afar sjaldgæft og einungis gert samkvæmt læknisráði.

Þrjár meginreglur í viðureign við fæðuofnæmi:

  • Fá ofnæmið staðfest hjá ofnæmislækni
  • Forðast fæðu sem veldur ofnæmiseinkennunum
  • Vera viðbúin/n að meðhöndla alvarleg ofnæmisviðbrögð

Orsakir fæðuóþols og fæðuofnæmis

Þau efni í fæðu sem einkum valda ofnæmi eru prótein eða eggjahvítuefni. Þessi efni geta valdið því að líkaminn myndar mótefni og kallar neysla þeirra þá fram ofnæmisviðbrögð í líkamanum.

  • Algengustu ofnæmisvaldar hjá börnum: mjólk, egg, hnetur, soja, hveiti og fiskur.

  • Hjá fullorðnum: hnetur, trénetur, sjávarfang, skelfiskur, egg og sumir ávextir.

Þau efni í fæðu sem einkum valda ofnæmi eru prótein eða eggjahvítuefni. Þessi efni geta valdið því að líkaminn myndar mótefni og kallar neysla þeirra þá fram ofnæmisviðbrögð í líkamanum.

SKOÐA FRÆÐSLUMYNDBAND

Helstu fæðutegundir sem geta valdið ofnæmismyndun eru:

  • Egg
  • Mjólk
  • Fiskur
  • Soja
  • Sítrusávextir
  • Rúgmjöl og hveiti
  • Baunir og jarðhnetur

Auk fyrrgreindra efna geta eftirtalin efni valdið fæðuóþoli:

  • Bætiefni ýmiskonar
  • Rotvarnarefni
  • Litarefni
  • Nikkel

Sumir telja að öll svokölluð E-efni séu bætiefni eða rotvarnarefni, en ekki má setja þau öll undir sama hatt hvað varðar fæðuóþol.

Nokkur atriði varðandi mataræði

Fjölmörg breyta mataræði sínu eða barna sinna af því þau trúa því að eitthvað í fæðunni valdi þeim óþoli. Best er að ráðfæra sig alltaf við lækni áður en farið er út í slíkar breytingar á mataræði. Ráðfærðu þig við lækni og fáðu hann til að framkvæma allar þær rannsóknir sem útilokað geta aðrar orsakir einkenna.

Mikill fjöldi innlendra og erlendra bóka er til um mataræði fyrir fólk með fæðuóþol, svo sem bækur um mjólkurofnæmi. Fjölmargir breyta mataræði sínu eða barna sinna af því þeir trúa því að eitthvað í fæðunni valdi þeim óþoli. Best er að ráðfæra sig alltaf við lækni áður en farið er út í slíkar breytingar á mataræði.

Ráðfærðu þig við lækni og fáðu hann til að framkvæma allar þær rannsóknir sem útilokað geta aðrar orsakir einkenna.

Mikilvægast er að breyta ekki mataræði ungra barna án samráðs við lækni. Börn þurfa á fjölbreyttri fæðu að halda svo þau fái öll nauðsynleg efni úr fæðunni.

Mundu, að allir fá einhvern tímann einkenni frá meltingarvegi, magaverki eða niðurgang og sjaldnast er fæðuofnæmi eða óþoli um að kenna. Læknirinn getur vísað þér á næringarráðgjafa eða aðra sérfræðinga ef þú biður hann og hann sér ástæðu til.

Ýmsar handhægar upplýsingar

Bæklingar sem má nálgast á skrifstofunni:

 

Kræsingar2022-fin  
fae uofnaemi ust Handbók fyrir Leikskólaeldhús-2018 Handbók fyrir grunnskólamötuneyti  

 

Starfshópur

Innan Astma- og ofnæmisfélagsins hefur nú verið stofnaður starfshópur foreldra barna með fæðuofnæmi.

Á fundunum höfum við skipts á upplýsingum, ráðum og miðlað hvort öðru af reynslu okkar af fæðuofnæmi. Við höfum einnig rætt hvað við getum gert til að koma upplýsingum og þörfum okkar á framfæri til heilbrigðisstarfsfólks, skóla, matvælaframleiðenda og almennings. Fæðuofnæmi er jú sjúkdómur en ekki matvendni, og í sumum tilvikum getur hann verið lífshættulegur.

Það sem helst brennur á fólki er að fá íslensk framleiðslufyrirtæki til að vera nákvæmari í innihaldslýsingum. Fá skólana til að taka jákvætt á móti börnunum okkar og þeirra sérþörfum.

Ef þú lesandi góður hefur eitthvað til málanna að leggja eða vantar stuðning annara sem eru í svipaðri stöðu láttu þá sjá þig á næta fundi hjá okkur:

Nánari upplýsingar er að fá á skrifstofu Astma- og ofnæmisfélagsins S. 560 4814

(mánudögum kl. 10-16), eða með tölvupósti til ao@ao.is

 

Lestu meira