Hvað er barnaexem?

Barnaexem er húðsjúkdómur sem lýsir sér sem kláði á afmörkuðum húðsvæðum og einnig sem litlar vatnsblöðrur á húðinni. Húðin verður rauð þegar exem brýst út og þegar barnið klórar sér myndast oft smásár og/eða hellur á húð. Slíkt kallast bráðaexem.

Húðin þykknar vari exem lengi, fleiri mánuði eða ár. Hún verður þurr og skrælnuð. Slíkt er kallað langvinnt exem eða krónískt exem. En þegar talað er um langvinnt eða krónískt exem þýðir það þó ekki endilega að sjúkdómurinn kunni að vara alla ævi. Hjá flestum börnum með barnaexem hverfur sjúkdómurinn þegar þau eldast.

Hver eru einkenni barnaexems?

• Óvenju mikill kláði í húð
• Útbreiddur þurrkur í húð
• Útbrot á þunnri húð, svo sem í olnbogabót, undir höndum og aftan á hnjám, sem og tilhneiging til útbrota í andliti

Yfirleitt eru fyrstu einkennin á ungabörnum roði, þurrkur eða lítilsháttar útbrot í andliti. Í sumum tilvikum koma einkennin þó fyrst fram sem exem á fótum, hálsi eða á bleiusvæði. Haldi exem áfram fara að sjást útbrot í hnés- og olnbogabótum, á handleggjum og ökklum. Auk þessara útbrota getur húðin á öðrum svæðum líkamans verið þurr eða skrælnuð, einkum að vetri til.

Börn þurfa ekki að vera með ofnæmi til þess að fá barnaexem og í raun mælist ekkert ofnæmi hjá flestum barnanna.

Barnaexem kemur og fer, stundum blossar það upp með miklum einkennum en síðan getur það legið niðri í langan tíma.

Hver er orsökin?

Ekki er vitað hvers vegna sum börn fá barnaexem en önnur ekki. En við vitum ýmislegt um hvað espar upp exem og kláða í húðinni. Árstíðir virðast skipta miklu máli fyrir barnaexem. Einkenni eru yfirleitt verst seint á haustin, á veturna og fram á vorið en hverfa síðan á heitum og sólríkum sumrum.

Börnum með húðexem virðist hættara við að fá ofnæmi fyrir dýrum, svo sem hundum og köttum. Best er því að útiloka slík dýr frá heimilum barna með barnaexem, en ef það er ekki mögulegt er best að reyna að halda dýrunum frá herbergi barnanna.

Húð barna með barnaexem er hættara við sýkingum. Bakteríur eiga greiðari aðgang um sár og sprungna húð, sem myndast þegar barnið klórar sér. Vægari sýkingar er hægt að fyrirbyggja með því að þrífa húðina reglulega með vatni og mildri sápu.

Teljir þú að sýking gæti hafa borist í útbrot á húð skalt þú ráðfæra þig við lækni.

Hefur maturinn áhrif?

Barnaexem getur versnað við neyslu einstakra fæðutegunda, oftast mjólkur eða eggja, en hugsanlega einnig í sambandi við neyslu á fiski, hveiti, hnetum og fleiru. Þetta á einkum við um börn sem auk exems hafa ofnæmi, svo sem frjókornaofnæmi, astma eða ofnæmi í meltingarvegi. Fái börnin roða, útbrot eða kláða kringum munninn, versni húðeinkenni snögglega eða fái þau magaverki getur ástæðan verið óþol fyrir matnum.

Hafi foreldrar grun um að fæðuóþoli sé um að kenna, er mikilvægt að hafa samband við lækni eða húðsjúkdómalækni og ráðfæra sig við hann um hvernig bregðast skuli við. Ekki hefja fæðuprófanir eða aðra tilraunastarfsemi upp á eigin spýtur. Barninu er nauðsynlegt að dagleg fæða innihaldi öll nauðsynleg efni og því er nauðsynlegt að læknar og fæðuráðgjafar geri tillögur um breytt mataræði ungbarna.

Læknir kann að ráðleggja að forðast skuli fæðu í nokkra daga. Lagist exem er hægt að prófa að láta barnið borða fæðuna aftur og versni exem þá á ný er hugsanlegt að læknir mæli með sérstöku mataræði, oft í samráði við næringarráðgjafa.

Mundu að svipta ekki barn þitt vissum nauðsynlegum fæðutegundum vegna órökstudds gruns um að fæðan valdi exeminu. Leitaðu ávallt ráða hjá læknum svo útiloka megi aðrar ástæður fyrst.

Meðferð

Engin lækning til við barnaexemi. Hjá flestum börnum hverfur sjúkdómurinn hins vegar af sjálfu sér með aldrinum. Hægt að fá ýmis krem til að meðhöndla exem þegar það brýst út. Lyfin slá á kláðann og draga úr þurrki húðarinnar.

Húðlyf byggð á hormónum eru öflugustu vopnin í baráttunni gegn barnaexemi. Þessi lyf kallast húðsterar og skiptast í flokka eftir styrkleika frá eitt (I) til fjögur (IV), þar sem flokkur eitt (I) inniheldur hydrókortisón, en flokkur fjögur (IV) inniheldur miklu sterkari efni.

• Eru húðsterar hættulegir? Ekki er ástæða til að hafa áhyggjur af því að nota húðstera fyrir börn. Lyfin eru fullkomlega örugg séu þau notuð eins og fyrir er mælt og við rétta notkun fæst árangursrík verkun án nokkurra aukaverkana. 

Vægustu húðsterana má nota í langan tíma án ótta við aukaverkanir. Óæskileg áhrif á húðina sjást einungis við stöðuga daglega notkun í stórum skömmtum á sama húðsvæði. Með því að hvíla húðina á lyfjunum um tíma, eða skipta reglulega um lyf og styrkleika er hægt að halda exeminu í skefjum án þess að skaða húðina.

• Hvar fást lyf? Vægustu húðsterana er hægt að kaupa án lyfseðils í takmörkuðu magni, en ráðlegt er að meðhöndla ekki án samráðs við lækna. Yfirleitt hefja læknar meðferð með sterkari lyfjunum fyrst og lækka síðan styrkleikann eftir að tökum er náð á sjúkdómnum. Hversu slæmt exemið er og hvar á líkamanum það er ræður einnig miklu um val á lyfjum.

Þegar sterkustu lyfjaflokkarnir eru notaðir um langa hríð geta sést aukaverkanir á húð, svo sem húðþynning og æðavíkkun. Ekki er ráðlegt að nota sterka húðstera í andlit nema í skamman tíma og aldrei án samráðs við lækni. Hætta á aukaverkunum er þó lítil við venjulega notkun þessara lyfja, einsog áður er getið.

• Hvað ef kemur sýking? Í sjaldgæfari tilfellum getur hlaupið sýking í exem og lýsir það sér þá sem gulleit skorpa á húðinni. Oft er sýkingin lúmsk og erfið greiningar. Ef illa gengur að halda einkennum exems niðri ber að athuga möguleika á sýkingu. Hlaupi sýking í húðútbrot getur reynst nauðsynlegt að meðhöndla með bakteríudrepandi lyfjum eða sýklalyfjum.